Evrenin unsur ve güç içeriğinin sadece yüzde 5’i; yıldızlar, gezegenler, beşerler ve galaksiler üzere “normal madde”den oluşuyor.
Geri kalanının ise karanlık husus ve karanlık güçten oluştuğu varsayılıyor. Üstelik bu iki gizemli bileşenin ne olduğuna dair net bir bilgi hâlâ yok.
Üstelik “normal” husus konusunda da büyük bir belirsizlik var. Uzun mühlet bu unsurun üçte birinden fazlası hesaba katılmadı. Daha evvel geliştirilen kozmollojik modeller, bu kayıp kısmın galaksiler ortasındaki boşlukta var olduğunu göstermiş fakat bu doğrulanamamıştı.
Simülasyonlara nazaran bu kayıp husus galaksiler ortasındaki boşlukta, yani kozmik ağın ince iplikçiklerinde yer alıyordu.
Şimdi ise birbirinden çok farklı yollar kullanan iki bağımsız grup, bu hususun hakikaten de orada olduğuna dair datalar elde etti.
FRB’LERİ KULLANDILAR
Parlak bir yıldızın sönük bir gezegenden daha kolay bulunması üzere, devasa ve parlak galaksileri tespit etmek görece kolayken, galaksiler ortası seyrek gazı yakalamak büyük bir zorluktu.
Bu zorluğu aşmak için bilim insanları, Süratli Radyo Patlamaları (Fast Radio Bursts – FRB) ismi verilen fevkalâde güçlü ve kısa periyodik radyo sinyallerini kullanmaya başladı. Bu sinyaller, galaksiler ortası ortamdan geçerken frekansları yayılıyor (dağılıyor) ve bu yayılma ölçüsü, ortadan geçen hususun yoğunluğunu ölçmeyi sağlıyor.
Çalışmanın başyazarı, Harvard Üniversitesi’nden Dr. Liam Connor, “FRB’ler galaksiler ortası ortamın sisini delip geçiyor. Işığın ne kadar yavaşladığını hassas formda ölçerek bu görünmeyen sisi tartabiliyoruz” diyor.
Bu çalışmada 69 FRB incelendi. En yakını 11,7 milyon ışık yılı uzaklıktaydı. En uzak olanı ise 9,1 milyar ışık yılı uzaklıktan gelen FRB 20230521B, şu anda bilinen en uzak FRB unvanını taşıyor.
Radyo dalgalarıyla yapılan bu keşif, büsbütün farklı bir usulle, X-ışını gözlemleriyle de doğrulandı. Galaksiler ortası bu gaz milyonlarca derecelik sıcaklıkta olduğu için zayıf da olsa X-ışınları yayıyor. Lakin yoğunluğu çok düşük olduğu için X-ışını müşahedeleri hayli güç.
Bu noktada Avrupa Uzay Ajansı’nın XMM-Newton uydusu ile Japonya’nın Suzaku X-ışını teleskobu devreye girdi. Suzaku zayıf gazı tespit ederken, XMM-Newton bu gazın içindeki ve gerisindeki başka kaynakları tanımladı. İki teleskop birlikte, Dünya’dan 1 milyar ışık yılı uzaklıktaki Shapley Süperkümesi’ni inceledi. Bu devasa yapı, Güneş’in kütlesinin 10 milyon milyar katına sahip ve 8 binden fazla galaksi barındırıyor.
Araştırmacılar, süperkümenin iki ucu ortasında 23 milyon ışık yılı uzunluğunda bir husus ipliği (filament) olduğunu varsaydı.
Karşılaştırmak gerekirse bu, Samanyolu’nun çapının 230 katına denk geliyor. Sonunda yapılan ölçümler, bu filamentteki gaz ölçüsünün, kozmolojik modellerle birebir örtüştüğünü gösterdi.
Araştırmanın başyazarı, Hollanda’daki Leiden Gözlemevi’nden Konstantinos Migkas, “Sonuçlarımız birinci defa kozmoloji modelleriyle tam manasıyla örtüştü. Bu daha evvel hiç olmamıştı” dedi.
“Görünüşe nazaran simülasyonlar başından beri doğruymuş.”
EVRENİN YAPISINI ANLAMAK
Bilim beşerlerine nazaran halaksiler kozmosta rastgele dağılmıyor; tersine, kozmik ağ ismi verilen geniş bir yapının modülleri olarak yer alıyorlar. Bu ağ; galaksiler, gaz bulutları ve galaksi kümelerinin birbirine bağlandığı devasa bir örümcek ağına benziyor.
Kayıp unsurun bu ağda yer aldığının kanıtlanması, kozmosun nasıl oluştuğunu ve nasıl evrileceğini anlamak açısından büyük bir sıçrama manasına geliyor. Birebir vakitte, cihanda hayat, galaksi oluşumu ve büyük ölçekli yapıların davranışlarıyla ilgili teorilere daha sağlam bir taban sağlıyor.
FRB bilgilerine dayanan çalışma Nature Astronomy mecmuasında yayınlanırken, Shapley Süperkümesi’ndeki gaz filamentine dair ölçümler ise Astronomy & Astrophysics mecmuasında yayınlanan bir makelede açıklandı.
