ABD’deki Northwestern Üniversitesi’nden araştırmacılar, bilimsel literatürde gerçekleştirdikleri kapsamlı bir bilgi tahlilinde, düzmece araştırmaları yaymakla vazifeli organize bir yeraltı ağı ortaya çıkardı.
Araştırmaya nazaran, bu global ağ bilimsel yayıncılığın güvenilirliğini sistematik biçimde baltalıyor.
Araştırma, PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences) mecmuasında yayımlandı ve geçersiz bilimsel makalelerin sayısının, yasal çalışmaların artış suratını geçtiğini ortaya koydu.
Çalışmanın müelliflerinden toplumsal sistemler uzmanı Prof. Luís AN Amaral, “Bu, hayatım boyunca yer aldığım en moral bozucu proje olabilir” dedi.
“Bilim kendi kontrolünü daha sıkı yapmalı, aksi takdirde inandırıcılığını büsbütün kaybeder.”
SAHTE BİLİM NASIL İŞLİYOR?
Bilimsel sahtekarlık çoklukla bilgi uydurma, intihal üzere uygulamalarla gerçekleşiyor ve sonuçta makalelerin geri çekilmesiyle sonuçlanıyor.
Daha evvel bu çeşit olayların ferdî çıkar arayışındaki akademisyenlere ilişkin tekil örnekler olduğu düşünülüyordu. Lakin yeni bulgular, bu durumun çok daha organize ve global boyutta olduğunu gösteriyor.
Araştırmacılar, Elsevier’in Scopus ve ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi’nin PubMed veritabanlarından geri çekilen makaleler, editör kayıtları ve görsel manipülasyon örneklerini inceledi. Ayrıyeten bilimsel etik ihlalleri nedeniyle listelerden çıkarılan mecmuaları ve Retraction Watch isimli tanınan blogun arşivlerini taradılar.
MAKALE FABRİKALARI VE DÜZMECE EDİTÖRLER
Araştırma, uydurma makaleler üretip akademisyenlere satan “makale fabrikaları”, ortacılar ve berbat niyetli editörlerden oluşan bir sistemin varlığını ortaya koydu. Satılan makaleler çoğunlukla düşük kalitede, uydurma datalarla dolu, çalıntı ya da manipüle edilmiş görseller içeriyor ve intihal içeriyor.
Prof. Amaral, “Sadece makale değil, atıf da satın alabiliyorlar. Böylelikle hiç gerçek araştırma yapmadan saygın bir bilim insanı üzere görünebiliyorlar” dedi.
Amaral, “Bu ağlar, özünde bilim sürecini sahtekarlıkla yönetmek için birlikte hareket eden hata örgütleridir” diye de ekledi.
“Bu süreçlere milyonlarca dolar yatırılıyor.”
Çalışmaya nazaran bu makale fabrikaları, müelliflik sıralarını da parayla satıyor. Birinci muharrir olmak isteyenler binlerce dolar öderken, dördüncü ya da beşinci sırada yer almak isteyenler daha az ödüyor.
DERGİ KORSANLIĞI
Sistemin en dikkat cazip ögelerinden biri de düzmece hakemlik süreçleri.
Bazı akademisyenler, makalelerinin yayınlanabilmesi için kelamda hakemlik süreçlerine para ödüyor. Kimi durumlarda, bu şahıslar kendi ortalarında anlaşarak çok sayıda geçersiz makaleyi farklı mecmualarda yayınlıyor, daha sonra yakalanınca makaleleri süratlice geri çekiyor.
Ayrıca bu ağ, yayıncılığı durmuş ya da fonksiyonsuz hale gelmiş mecmuaları ele geçirerek “dergi korsanlığı” da yapıyor.
Örneğin, İngiltere’de bir hemşirelik kuruluşuna ilişkin olan HIV Nursing dergisi yayın hayatına son verdikten sonra, alan ismi diğerleri tarafından satın alındı ve hemşirelikle hiçbir ilgisi olmayan binlerce makale bu isimle yayımlanmaya başladı.
NE YAPILMALI?
Araştırmacılar, bu global sahtekarlık ağına karşı çok taraflı bir uğraş gerektiğini vurguluyor.
Önerilen tedbirler ortasında editoryal süreçlerin daha sıkı denetlenmesi, düzmece araştırmaların tespitinde yeni usullerin geliştirilmesi, bilimdeki teşvik sistemlerinin esaslı formda tekrar yapılandırılması, bu cins sahtekarlığı kolaylaştıran ağların daha derinlemesine incelenmesi de var.
Prof. Richardson, yapay zekanın bilimsel yayınları yazmakta daha çok kullanılmaya başlandığı bu periyotta, sahteciliğin tesirinin katlanarak artabileceği ikazında bulundu:
“Halihazırdaki sahtekârlıkla baş edemiyorsak, gelecekte yapay zekânın üreteceği geçersiz bilimsel metinlerle nasıl baş edeceğiz?”
Araştırmacılara nazaran, şayet tedbir alınmazsa, düzmece bilimsel çalışmalar sadece akademik dünyayı değil, kamuoyunun bilimsel bilgiye olan itimadını de büyük ölçüde sarsabilir.
