Küresel ısınmayı yavaşlatmanın yollarını arayan bilim insanları, son derece tartışmalı bir fikri yine gündeme taşıdı: Güneş’i karartmak.
Bu fikir, “güneş jeomühendisliği” (solar geoengineering) diye biliniyor ve atmosferdeki sera gazlarının neden olduğu ısınmayı azaltmak için Dünya’ya ulaşan Güneş ışığı ölçüsünü azaltma kanısını temel alıyor.
Ancak bu tekniğin potansiyel riskleri konusunda büyük bir fikir ayrılığı var.
Bazı uzmanlar, iklim sistemine bu formda müdahale etmenin çevresel ve toplumsal sonuçlarının bilinmediğini belirtiyor. Sistemi savunanlar ise risklerin bulunduğunu fakat iklim krizi son derece önemli boyuta ulaştığı için risk almak gerektiğini söylüyor.
GÜNEŞ NASIL KARARTILIR?
Kamuoyunca en çok tartışılan yol, Güneş ışığını uzaya geri yansıtmak için atmosfere partiküller püskürtmek. Bu prosedür hava araçlarıyla atmosferin stratosfer katmanına çeşitli gaz ve partiküllerden oluşan ince bir sis yaymak manasına geliyor.
Bazı bilim insanları bu sayede Güneş ışığının bir kısmının uzaya geri yansıyacağına ve gezegenin soğuyacağına inanıyor.
Bu bağlamda en çok lisana getirilen unsur ise kükürt dioksit. Lakin birçok uzman bu fikre karşı çıkıyor. Atmosfere salınacak kükürt dioksitin etraf ve insan sıhhati üzerinde ziyanlı tesirleri olabileceği lisana getiriliyor. Öte yandan kükürt dioksite alternatif gazlar da tartışma konusu.
SESSİZ DENEMELER
Giderek büyüyen bu tartışmalı alanda, birtakım deneylerin bâtın ya da halktan habersiz biçimde yürütülmesi de kamuoyunda reaksiyona ve komplo teorilerine yer hazırlıyor.
Geçen yıl Kaliforniya’nın Alameda kentinde, Washington Üniversitesi’nden bilim insanları, kamuya açıklama yapmadan “bulut parlaklığı” deneyine başlamıştı. Gaye, atmosferdeki bulutlara küçük parçacıklar enjekte ederek güneş ışığını daha fazla yansıtmalarını sağlamaktı. Lakin mahallî yöneticiler deneyden haberdar olunca, muhtemel yan tesirler nedeniyle projeyi derhal durdurmuştu.
Şimdiyse Politico’nun ulaştığı dokümanlar, iptal edilen bu küçük deneyin, aslında çok daha büyük bir projenin birinci adımı olduğunu gösteriyor.
Planlanan büyük ölçekli deney, Kuzey Amerika, Şili yahut orta Afrika açıklarında, Porto Riko büyüklüğünde (yaklaşık 10 bin kilometrekarelik) bir alanı kapsayacaktı.
Ancak uzmanlara nazaran, Washington Üniversitesi ile iş birliği yapan özel şirket SilverLining ve kar hedefi gütmeyen SRI International, projeyi mahallî halkla hiç tartışmadan başlattığı için süreci gerçek yürütemedi.
Politico’ya konuşan Kaliforniya Üniversitesi’nden etraf uzmanı Prof. Sikina Jinnah, “Alameda, çok daha büyük bir projenin basamağıydı fakat lokal toplulukla hiç bağlantıya geçilmedi. Bu önemli bir hata” dedi.
Üniversite yetkilileri ise deneyin hiçbir vakit hava durumunu yahut iklimi değiştirmeyi hedeflemediğini ve büyük çaplı bir araştırma planlarının da olmadığını savundu.
KOMPLO TEORİLERİ VE SİYASET
Güneş jeomühendisliği konusu, sırf bilim etraflarında değil, siyasi arenada da tartışma yaratıyor. ABD’li çok sağcı Temsilci Marjorie Taylor Greene, temmuz başında Teksas’ta meydana gelen ölümcül sel felaketini hiçbir delil göstermeden bu cins projelere bağlamış ve akabinde “hava modifikasyonu”na ait bir yasa tasarısı sunmuştu.
Bilim dünyasının kıymetli bir kısmı ise Güneş’i karartmanın tahlil değil, sırf süreksiz bir tedbir olabileceğini düşünüyor. Fosil yakıtların kullanımının azaltılması üzere iklim değişikliğinin temel nedenlerine odaklanmak gerektiğini savunuyorlar. Ayrıyeten, bu türlü bir müdahalenin yol açabileceği bilinmeyen yan tesirlerin, yararlarından daha büyük ziyanlara yol açabileceğine dikkat çekiyorlar.
DENEMELER DEVAM EDİYOR
Washington Üniversitesi’nin denemelerinin akıbeti belirsizliğini korurken, emsal projeler diğer ülkelerde sürüyor. İngiltere’nin Gelişmiş Araştırma ve İcat Ajansı (ARIA), bu yıl beş küçük çaplı iklim soğutma projesine 60 milyon dolar yatırım yapacağını duyurdu. Bu projeler ortasında deniz bulutlarını parlatma, buz altından deniz suyu pompalanarak Kuzey Kutbu’nu tekrar dondurma ve stratosfere parçacık salımı üzere uygulamalar yer alıyor.
Ancak bilim insanlarının bile bu cins müdahalelerin çevresel tesirlerini tam olarak bilmediği göz önüne alındığında kamuoyunu ikna etmek sıkıntı olabilir.
