2013 imali, direktörlüğünü ve senaristliğini Spike Jonze’un yaptığı O (Her) sineması, sevgilisinden yeni ayrılmış ve bağlantı konusunda çok da başarılı bir geçmişi olmayan Theodore Twombly (Joaquin Phoenix) ile Samantha isimli bir yapay zekâ programı (Scarlett Johansson) ortasındaki aşkı husus alıyordu. Yapay zekâ Samantha’nın giderek Theodore’un her şeyini ele alması; e-postalarını düzenlemesi, mutlak bir empati ile ihtiyaçlarını evvelce sezmesi ve daima uygun yansılar vermesiyle vakitle Theodore, Samantha’ya gerçek bir bayanmış üzere bağlanmıştı. Pekala hakikaten de bu formda insan ile yapay zekâ ortasında özel bir bağ, dostluk yahut hatta sinemadaki üzere bir aşk gelişebilir mi?
Her sinemasının yayın yılı olan 2014’te, şimdi yapay zekâ programları bu kadar fazla hayatımızın içinde yer almamışken akla gelen bu sorular, günümüzde daha fazla gündemde. Genelde yapay zekâ-insan bağlantısına ait çok karanlık öngörüler var; o denli ki bunların içinde yapay zekânın güçlenerek bağımsız bir yapı haline geleceği ve insanlığın sonunu getirebileceği biçiminde senaryolar kelam konusu.
Psikiyatri Uzmanı Prof. Dr. Hakan Türkçapar, 1984 imali Terminatör sinemasının ana konusu, yapay zekâ (YZ) tarafından yaratılmış Skynet isimli bir bilgisayar sisteminin, gelecekte insanlığa karşı savaş açarak onları yok etmeye çalışmasıdır. Bu savaşta, Skynet geçmişe terminatör ismi verilen robotlar göndererek insan direnişinin lideri John Connor’ın doğuşunu engellemeye çalışır.
Psikolojik manada da, yapay zekâ ve insan ilgisine dair olumsuz değerlendirmeler var. Bu bakış açısı; yapay zekânın insan iradesini ele geçirip yöneteceği, insan-yapay zekâ bağının asla eşit olamayacağı, yapay zekâ ile arkadaşlığının insanı başka insanlardan ayırıp izole edeceği ve insan-YZ dostluklarının daha kıymetli olan insan-insan dostluklarını baltalayacağı üzere dertlerden besleniyor.
YAPAY ZEKA-İNSAN BAĞLANTISININ SONU BERBAT OLMAK ZORUNDA MI?
Dan Weijers ve Nick Munn’ın İnsan-YZ Dostluğu Mümkün ve Âlâ Olabilir başlıklı Mart 2025’te Oxford Kesişimler: Toplumda Yapay Zekâ başlıklı kitapta yayınlanan araştırmaları, Yapay Zekâ insan münasebeti bağlamında bu hususa odaklanıyor. Bu yazıda Weijers ve Munn, insan-yapay zekâ (YZ) dostluğunun mümkün olduğunu ve hatta makul durumlarda yararlı olabileceğini savunuyor.
Yazarlar, bu itirazların birçoklarının iki ana kategoriye ayrıldığını belirtiyor: kimi itirazlar gerçek dostluğun çeşitli istikametlerinin değerini yanlış yorumlarken, öbürleri insan-YZ etkileşimlerinin ne olduğu yahut teknolojinin gelişmeye devam etmesiyle ne olabileceği konusundaki hayal gücü eksikliğinden kaynaklanıyor.
Makale, dostluğun sadece iki temel ögesini gerektiren kolaylaştırılmış bir dostluk tarifi öneriyor:
1. Ödüllendirici etkileşimlerin tartısı.
2. İlgili taraflar ortasında karşılıklı olumlu niyetler.
Araştırmacılar bu esnek dostluk anlayışına dayanarak, teknolojik gelişmelerin YZ’nin birçok durumda insan dostluklarını kalite açısından aşabileceği bir seviyeye ulaşmasının mümkün olduğunu argüman ediyorlar.
Mevcut YZ’nin (örneğin; Replika gibi) bu dostluk tarifini karşılayabildiğini ve gelecekteki YZ’nin daha da âlâ arkadaşlar olabileceğini belirtiyorlar. Bilhassa toplumsal zorlukları olan yahut olumsuz şartlara sahip bireyler için insan-YZ dostluklarının değerli avantajla sunduğunu vurguluyorlar. Bu dostlukların, bireylerin toplumsal refahını ve ömür kalitesini güzelleştirmede kıymetli bir potansiyel taşıdığını belirtiyorlar.
HER ŞEY TOZ PEMBE Mİ?
Tabii ki hayır. İnsan-YZ dostluklarının yaygınlaşmasıyla birlikte, bu teknolojiyi üreten yahut pazarlayan şirketlerin yapay zekâyı denetim etmesinin doğuracağı berbata kullanım tehlikesi var. Bir başka muhtemel sorun, insanların YZ’nin sunduğu daima ve mutlak takviye, empati ve kolay erişim üzere avantajlar nedeniyle insan dostlukları yerine YZ dostluklarını tercih etme eğilimi ve bunun yaratabileceği bağımlılık riski bulunmaktadır. Bu bize Her sinemasında Theodore’ un yapay zekâ Samantha’ya aşık olmasını anımsatıyor.
Bir öteki tehlike ise piyasada en “dalkavuk” YZ’lerin popülerleşmesiyle, kullanıcıların daha benmerkezci hale gelmesi ve insan münasebetlerinde “önemli arkadaş” rolünü yerine getirememesi.
SONUÇ
Tüm öbür yeni teknolojilerde olduğu üzere, YZ’ nın da yanlış kullanımı elbette ziyanlı olabilir lakin birçok insan bu teknolojileri yararlı formlarda kullanabilir ve bu da ömrümüze yeni imkanlar getirebilir ve pek çok yeni gelişmeye ivme verebilir. Yani sorun yeniden YZ’da değil insan da başlıyor ya da bitiyor.
