İsrail’in “modern Yahudi devletinin” delili olarak değerlendirip, bölgedeki işgal ve sahiplenme eforlarına yasal taban yaratmak için aradığı bir tarihi eser tekrar gündemde.
İsrail’in kopyasını yaparak, 2010 yılında Hizkiya Tüneli’nin içine yerleştirdiği Siloam Yazıtı olarak bilinen tarihi eser, Türkiye’de ve İsrail yıllardır bu yapıtı almaya çalışıyor.
Yazıt, her ne kadar Türkiye’de bir tarihi eser olarak koruma edilse de, İsrail tarafından yalnızca bir arkeolojik buluntu olarak değil “Yahudilerin Kudüs’teki tarihi, kültürel ve dini köklerinin binlerce yıl önceye dayandığının kanıtı” olarak sunuluyor. Bu eser İsrail tarafından “modern Yahudi devletinin tarihî meşruiyetini” destekleyen bir öge olarak görülüyor.
İSRAİL YAZITI YILLARDIR İSTİYOR
Eseri yıllardır Türkiye’ye gelen her İsrail devlet yöneticisi istedi.
1998 yılında Benjamin Netanyahu , devrin Türkiye Başbakanı Mesut Yılmaz’dan yazıtı iade etmesini istemiş ve karşılığında Türkiye’ye “İsrail’in müzelerine gidip Osmanlı devrine ilişkin istediği tüm buluntuları seçmesini” teklif etmişti. Teklifi reddedilmişti.
Netenyahu’nun bu isteğinde ısrarlı olduğu biliniyor ve bu talep bugünlerde yine gündemde.
2007 yılında Kudüs Belediye Başkanı Uri Lupolianski , Türkiye’nin İsrail Büyükelçisi Namık Tan’dan “iyi niyet göstergesi” olarak Kudüs’e iade edilmesini talep etti. Talep geri çevrildi.
2017 yılında İsrail basınında yer alan bir habere göre, İsrail Kültür Bakanı Miri Regev, yazıt için öbür bir teklifte bulunmuş İsrail’in yazıt karşılığında Gaziantep Hayvanat Bahçesi’ne iki fil sağlayabileceğini öne sürmüştü.
2022 yılında İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog’un Ankara ziyaretinin akabinde İsrail medyası, Türkiye’nin Siloam Yazıtı’nı Kudüs’e iade etmeyi kabul ettiğini ileri sürdü. Bu talep de reddedilmişti.
PROFESÖR AFYONCU YAZITI ANLATTI
Türkiye, yapıta yönelik talepleri yıllardır geri çevirdi ve istek de yasal görülmüyor. Ulusal Savunma Üniversitesi Rektörü, Tarih Profesörü Erhan Afyoncu, İsrail’in bu talebini yıllardır yinelediğini ve geri çevrildiğini yazdı.
Afyoncu, toplumsal medya paylaşımda, “Türkiye’de bulunan Yahudi tarihiyle ilgili 3 değerli yazıtın en kıymetlisidir. Yazıt, 1880’de Kudüs’te Şiloah Tüneli (Hezekiel Tüneli) içinde bulundu. Fenike Alfabesi’yle yazılan tablet tünelin duvarında bulunuyordu.” bilgisini paylaştı ve yazıtın tarihinin net olmadığını söyledi.
“O DEVİRDE İSRAİL DİYE DEVLET YOKTU”
Afyoncu, “Şehrin dışında Kidron Vadisi’nde bulunan Gihon kaynağındaki su yaklaşık 500 metrelik bir kanalla kentte inşa edilen Şiloah Havuzu’na yönlendirilmişti. 6 satırlık yazıtın M.Ö. 8. yüzyılda yapılan bu kanalı anlattığı tez edilir. Metin, Eski Ahit’te Kral Hezekiya periyodunda anlatılan Asur kuşatması tehlikesine karşı inşa ediken su kanalıyla ilişkilendirilmiş olsa da, tarihiyle ilgili farklı görüşler de vardır.” bilgisini verirken, yızıtın Türkiye’ye getiriliş kıssasını şöyle anlattı:
“Şiloah Yazıtı çıkarılırken kırıldı. 1882’de İstanbul’a Müze-i Hümayun’a gönderildi. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndedir. Yahudi bilim adamları yazıtın Türkiye için değerli olmadığını sav edip, değişik argümanlar ileri sürerek İsrail’e verilmesi yönünde ortam oluşturmaya çalıştılar. İsrailli yöneticiler ise yazıtı Türkiye’den birçok kere talep ettiler. 1998’de Netanyahu, Başbakan Mesut Yılmaz’dan yazıtı istedi, kabul edilmedi. 2007’de Kudüs Belediye Başkanı Uri Lupoliansk, Türkiye’nin İsrail Büyükelçisi Namık Tan’dan yazıtı talep etti. Reddedildi. En son ise 2022’de İsrail Cumhurbaşkanı Herzog Türkiye’ye geldiğinde yazıt gündeme geldi. Yetkililer bu konunun sözkonusu bile edilemeyeceği yanıtını verdiler. Bu yazıt 1882’de İstanbul’a geldiğinde Kudüs Osmanlı toprağıydı. Kendi toprağımızdan çalınmasın diye başkentteki imparatorluk müzesine getirmiştik. O periyotta İsrail diye bir devlet de yoktu.”
OSMANLI YAZITIN PEŞİNE DÜŞTÜ
Wikipedia’da yer alan bilgilere nazaran, yazıtı, 1880 yılında Museviler Arasında Hristiyanlığı Yayma Londra Cemiyeti’nin mesleki eğitim enstitüsünün başkanı olan Conrad Schick’in 16 yaşındaki bir öğrencisi, tüneli keşfederken buldu. Yazıt, Siloam Havuzu’ndan yaklaşık 2 m içeride, tünelin doğu tarafındaki kayaya oyulmuştu. Schick, birinci yayınında Phoenician Inscription in the Pool of Siloam (Siloam Havuzunda Fenike Yazıtı) başlığı altında yazıtı şu formda açıkladı:
“Öğrencilerimden biri, su kemerinin güney tarafına inerken kırık kaya kesimlerine takılıp suya düştü. Yüzeye çıktığında, kaya duvarında harf üzere görünen kimi işaretler fark etti. Gerekli gereçleri alarak onun keşfini incelemek için yola çıktım.”
Wikipedia’da yer alan bilgiye nazaran, Osmanlı hükûmeti, Kudüs’te yaşananlardan yıl sonuna haberdar olmadı. Daha sonra İstanbul’daki Türk Müzesi’nin müdürü tarafından bilgilendirildiler. Osmanlı hukukuna nazaran, hükûmet imparatorluk sonları içinde bulunan tüm antik yapıtların sahibiydi, bu sebeple yazıtın peşine düşüldü. 1891’de yazıtın hem yepyenisi hem de uydurma bir kopyası İbrahim Hakki Paşa’nın eline geçti. Yazıt bir müddet Kudüs Sarayında sergilendikten sonra İstanbul’a gönderildi.
YAZITTA NE YAZIYOR?
Parçalandığı içi kısmen okunan yazıtın o devirde çeşitli kopyaları yapıldı, ancan asıl eser hala İstanbul’da. Yazıtın çevirisi ise şöyle:
“Kazısı; hafriyat nasıl yapıldı; daha…. Kazmalar tıpkı doğrultuda ve birbirine karşı idiler. Kanalın açılmasına üç endaze kala sesler işitildi. Bu sesler karşılıklı olarak birbirine bağıranların sesi idi. Zira orada kuzey ve güneyinden açılan tünel birleşiyordu. Ve o gün kanal açılmış oldu. Tünelin açılması ile her iki taraftaki personeller ve kazmaları karşılaştılar.
Sular kaynaktan bin endaze uzaklıktaki havuza aktı ve çalışanların başları üstündeki kayanın yüksekliği yüz endaze idi.”
